Редакцияға келіп түсті: 2026 жылғы 2 қыркүйек
Жариялауға қабылданды: 2026 жылғы 28 қыркүйек
Онлайн жарияланды: 2026 жылғы 30 қыркүйек
ӘОЖ: 616.24-002.5-08-097
DOI: 10.26212/2227-1937.2026.92.49.010
ЖАҢАДАН АНЫҚТАЛҒАН ӨКПЕ ТУБЕРКУЛЕЗІ БАР ПАЦИЕНТТЕРДЕГІ CXCL10/IP-10 ЖӘНЕ IL-18 ИММУНОЛОГИЯЛЫҚ БИОМАРКЕРЛЕР РЕТІНДЕ: ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
Ермекбаева К.Ж.1, Дильмагамбетов Д.С.1, Алмагамбетова А.С.1, Зимина В.Н.2, Адилова А.У.3, Танжарыкова Г.Н.1
1«Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медициналық университеті» КеАҚ, Ақтөбе, Қазақстан
2РФ ДСМ-нің «Кемерово мемлекеттік медицина университеті» ФМБ ЖББМ, Кемерово, Ресей
3ШЖҚ «Ақтөбе облыстық фтизиопульмонологиялық орталығы» КМК, Ақтөбе, Қазақстан
Кіріспе. Туберкулез жаһандық қоғамдық денсаулық сақтаудың маңызды мәселелерінің бірі болып қала береді, ал өкпе туберкулезі аурудың негізгі жұқпалы түрі болып табылады. Организмнің иммундық жауабын сипаттайтын биомаркерлер ауру белсенділігі және емдеу барысындағы иммундық өзгерістер туралы ақпарат бере отырып, микробиологиялық зерттеу әдістерін толықтыра алады. CXCL10/IP-10 және интерлейкин-18 интерферон арқылы реттелетін және инфламмасомамен байланысты иммундық жауаптарға қатысады, алайда олардың клиникалық рөлі әлі де толық анықталмаған.
Мақсаты. Алғаш рет анықталған өкпе туберкулезі бар ересек пациенттерде CXCL10/IP-10 және интерлейкин-18 биомаркерлерінің диагностикалық және болжамдық маңызын, сондай-ақ емді мониторингтеудегі әлеуетті құндылығын жинақтау.
Материалдар мен әдістер. 2016 жылғы қаңтардан 2026 жылғы тамызға дейін Scopus және Web of Science Core Collection дерекқорларында индекстелген ағылшын тіліндегі жарияланымдарға құрылымдалған нарративті шолу жүргізілді. Барлығы 373 жарияланым анықталып, оның 129 қайталанған жазбасы алынып тасталды. Релеванттылығын бағалау және толық мәтіндерді талдау нәтижесінде шолуға 37 жарияланым: 33 түпнұсқалық клиникалық зерттеу және төрт жүйелі шолу/метаанализ енгізілді.
Нәтижелер. Белсенді өкпе туберкулезі кезінде айналымдағы CXCL10/IP-10 деңгейінің жоғарылауы жиі байқалды және бірқатар когорттарда ол микобактериялық жүктемемен, рентгенологиялық өзгерістердің таралуымен және жүйелік қабынумен байланысты болды. Диагностикалық көрсеткіштер салыстыру тобына, АИТВ-статусына, биологиялық материал түріне, зерттеу әдісіне және антигендік стимуляцияға байланысты өзгерді. Белсенді және латентті туберкулез инфекциясын ажыратуда стимуляцияланбаған IP-10 үшін біріктірілген сезімталдық/арнайылық көрсеткіштері 72%/78%, ал Mycobacterium tuberculosis-ке спецификалық антигендермен стимуляциядан кейін 82%/85% құрады. Тиімді емдеу барысында CXCL10/IP-10 деңгейі, әсіресе алғашқы бір-екі айда, негізінен төмендеді және микробиологиялық конверсия мен қолайсыз нәтижелерді бағалайтын көпфакторлы модельдерде қолданылды. Интерлейкин-18 бойынша деректер неғұрлым шектеулі және біркелкі емес болды. Оның жоғары деңгейі белсенді немесе таралған ауру кезінде байқалды; жекелеген бойлық зерттеулерде емдеу барысында төмендеуі анықталды, ал бастапқы IL-18 деңгейінің жоғары болуы қақырық жағындысы конверсиясының кешігуімен байланысты болды.
Талқылау. Қолда бар деректер IL-18-мен салыстырғанда CXCL10/IP-10 бойынша дәлелдемелердің неғұрлым тұрақты екенін көрсетеді. CXCL10/IP-10 ауру белсенділігі мен емдеуге байланысты өзгерістерді бағалайтын қосымша маркер ретінде анағұрлым перспективалы, ал IL-18 мультимаркерлік қабыну панельдерінің құрамында көбірек ақпарат беруі мүмкін. Биологиялық материал түрі, зертханалық әдістер, салыстыру топтары және қатар жүретін жағдайлар бойынша айқын гетерогенділік әмбебап диагностикалық және болжамдық шекті мәндерді белгілеуді әзірге шектейді.
Қорытынды. Қолда бар деректер CXCL10/IP-10-ды өкпе туберкулезінің белсенділігі мен емдеуге байланысты өзгерістердің қосымша маркері ретінде әрі қарай зерттеуге негіз береді. IL-18 жекелеген қабынулық немесе мультимаркерлік модельдерде қосымша ақпарат беруі мүмкін, алайда әрі қарай валидациялауды қажет етеді. CXCL10/IP-10 мен IL-18-ді бірге анықтаудың емді мониторингтеу мен ауру нәтижелерін болжаудағы қосымша клиникалық құндылығын нақтылау үшін стандартталған проспективті зерттеулер қажет.
Түйінді сөздер: өкпе туберкулезі, CXCL10/IP-10, интерлейкин-18, иммунологиялық биомаркерлер, емді мониторингтеу, болжам.
