Редакцияға келіп түсті: 2026 жылғы 16 шілде
Жариялауға қабылданды: 2026 жылғы 27 тамыз
Онлайн жарияланды: 2026 жылғы 30 қыркүйек
ӘОЖ: 616.36-008.6
DOI: 10.26212/2227-1937.2026.77.26.009
ТУБЕРКУЛЕЗ АҒЫМЫНЫҢ СИПАТТАМАЛАРЫН ЕСКЕРЕ ОТЫРЫП ЕРЕСЕКТЕР МЕН ҚАРТ АДАМДАРДАҒЫ МЕТАБОЛИКАЛЫҚ СИНДРОМ: ӨМІР САЛТЫНЫҢ БАУЫР ҚЫЗМЕТІНЕ ӘСЕРІ (ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ)
К.М. Газизова ᶥ, В.С. Рахметова ᶥ, Д.С.Смаилова ²
ᶥ Астана медицина университеті, Астана, Қазақстан
² С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, Алматы, Қазақстан
Кіріспе. Метаболикалық синдром халықтың жаһандық қартаюы жағдайында өзекті медициналық-әлеуметтік мәселе болып қала береді. Дене құрамының жасқа байланысты өзгерістері, инсулинге төзімділік, абдоминалдық семіздік, липидтер мен көмірсулар алмасуының бұзылыстары метаболикалық бұзылыстар мен бауыр зақымдану қаупін арттырады. Туберкулезбен ауыратын науқастарда нутритивтік жағдайдың өзгеруі, дене салмағының динамикасы және бауырға түсетін дәрілік жүктеме қосымша маңызға ие.
Зерттеудің мақсаты. Ересек және егде жастағы адамдардағы метаболикалық синдром, метаболикалық бұзылыстар кезіндегі бауырдың функционалдық жағдайы, тамақтану мен өмір салтының рөлі, сондай-ақ туберкулезбен ауыратын науқастардағы метаболикалық жағдайдың ерекшеліктері туралы қазіргі ғылыми деректерді талдау.
Материалдар мен әдістер. PubMed, Scopus, Web of Science және Google Scholar дерекқорларында индекстелген отандық және шетелдік жарияланымдарға нарративтік шолу жүргізілді. Негізгі іздеу соңғы 10 жылдағы жарияланымдарды қамтыды; іргелі немесе тарихи маңызы бар ертерек еңбектер де енгізілді. Метаболикалық синдром, қартаю, бауыр, тамақтану, өмір салты және туберкулезге қатысты түйінді сөздердің комбинациялары қолданылды. Шолуға мақсатқа сәйкес толық мәтінді түпнұсқалық зерттеулер, жүйелі шолулар, метаанализдер, клиникалық ұсынымдар және эпидемиологиялық зерттеулер енгізілді.
Нәтижелер. Бұлшықет массасының азаюы, дене құрамының өзгеруі және бауырдың функционалдық резервінің төмендеуі сияқты жасқа байланысты физиологиялық өзгерістер метаболикалық синдромның ағымын өзгертіп, қауіпті тек дене салмағының индексі бойынша бағалауды қиындатады. Бел шеңберін, висцералдық семіздікті, дене құрамын және зертханалық көрсеткіштерді кешенді бағалау маңызды. Теңгерімді тамақтану, тұрақты дене белсенділігі, темекі шегуден бас тарту және алкогольді тұтынуды барынша азайту неғұрлым қолайлы метаболикалық профильмен және бауыр стеатозының төмен дәрежесімен байланысты. Туберкулезбен ауыратын науқастарда емдеу кезіндегі салмақ қосу клиникалық жақсаруды көрсетуі мүмкін, ал емнен кейінгі шамадан тыс салмақ қосу кардиометаболикалық қауіптің артуымен қатар жүруі ықтимал.
Талқылау. Әдебиет деректері зерттеу дизайны, жас құрамы және диагностикалық критерийлер бойынша біркелкі емес. Орталық Азия халқын қоса алғанда, әртүрлі этникалық топтардағы егде жастағы адамдарда метаболикалық бауыр зақымдануының ерекшеліктері, сондай-ақ метаболикалық синдромның туберкулезбен және туберкулезге қарсы еммен үйлесуі жеткіліксіз зерттелген. Бақылаулық зерттеулердің басымдығы анықталған ассоциацияларды себеп-салдарлық тұрғыдан түсіндіруді шектейді.
Қорытынды. Ересек және егде жастағы адамдардағы метаболикалық қауіп жас ерекшелігімен, дене құрамымен, тамақтанумен, дене белсенділігімен және бауырдың функционалдық жағдайымен анықталады. Туберкулезбен ауыратын науқастарда дене салмағын, бел шеңберін, көмірсу және липид алмасуы көрсеткіштерін және бауыр қызметін динамикалық бақылау орынды. Тамақтану мен өмір салтын түзету метаболикалық бұзылыстардың алдын алу мен емдеудің маңызды бөлігі болып табылады.
Түйінді сөздер: метаболикалық синдром, егде жас, қартаю, бауыр, өмір салты, тамақтану, туберкулез.
