Редакцияға келіп түсті: 2026 жылғы 20 тамыз
Жариялауға қабылданды: 2026 жылғы 25 қыркүйек
Онлайн жарияланды: 2026 жылғы 30 қыркүйек
ӘОЖ: 616.24-002.5-036.88(574)
DOI: 10.26212/2227-1937.2026.14.52.014
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ӨҢІРЛЕРІНДЕ ТУБЕРКУЛЕЗДЕН БОЛАТЫН ӨЛІМ-ЖІТІМНІҢ ЭПИДЕМИОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ, 2020–2024 ЖЖ.
Айтамбаева Н.Н.¹, Арингазина А.М.², Назарова Л.З.¹, Абдирова Т.М.¹, Тулебаева И.К.¹, Попова Т.В.¹, Сарсенбаева М.З.¹, Айнакулов Д.А.¹, Усербаева Г.М.¹, Касымова А.⁴, Исенова Б.И.¹, Нарымбаева Н.Н.¹, Сыдыкова Б.К.¹, Сактапов А.К.¹˒³, Светланова Ш.М.¹
1Қазақстандық медицина университеті «Қоғамдық денсаулық сақтау жоғары мектебі», Алматы, Қазақстан
2Алматы Менеджмент Университеті, Алматы қ., Қазақстан
3Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы қ., Қазақстан
⁴ Алматы қаласы Қоғамдық денсаулық сақтау басқармасының шаруашылық жүргізу құқығындағы «Жоғары медициналық колледж» КМК, Алматы қ., Қазақстан
Кіріспе: Диагностика мен емдеудегі елеулі жетістіктерге қарамастан, туберкулез қоғамдық денсаулық сақтаудың маңызды мәселесі болып қала береді. Ұлттық көрсеткіштер өлім-жітімнің айқын өңірлік айырмашылықтарын жасыруы мүмкін, сондықтан аумақтық талдау туберкулезге қарсы іс-шараларды жоспарлау үшін маңызды.
Мақсаты: 2020–2024 жылдары Қазақстан Республикасында туберкулезден болатын өлім-жітім динамикасын бағалау және өңірлік айырмашылықтарды сипаттау.
Материалдар мен әдістер: 2020–2024 жылдардағы Қазақстан және оның әкімшілік-аумақтық бірліктері бойынша туберкулезден болатын өлім-жітімнің ресми агрегатталған статистикалық деректері негізінде ретроспективті сипаттамалық-талдамалық эпидемиологиялық зерттеу жүргізілді. 100 000 тұрғынға шаққандағы өлім-жітім көрсеткіштері сипаттамалық статистика, абсолюттік өзгерістерді бағалау, өңірлерді ранжирлеу, сызықтық тренд-талдау және екі факторлы дисперсиялық талдау арқылы зерттелді. ANOVA-ға толық бес жылдық деректері бар әкімшілік бірліктер ғана енгізілді; 2020–2021 жылдарға деректері жоқ жаңадан құрылған облыстар бұл талдаудан шығарылды. Статистикалық мәнділік деңгейі p<0,05 деп қабылданды.
Нәтижелері: Ел бойынша туберкулезден болатын өлім-жітім 2020 жылғы 100 000 тұрғынға шаққанда 1,9-дан 2024 жылы 1,0-ге дейін төмендеп, 47,4% азайды. Өңірлер (F(16,64)=30,99; p<0,001) және бақылау жылдары (F(4,64)=30,57; p<0,001) бойынша статистикалық мәнді айырмашылықтар анықталды. Орташа өлім-жітімнің ең жоғары көрсеткіштері Солтүстік Қазақстан (2,76), Қарағанды (2,68) және Шығыс Қазақстан (2,46) облыстарында тіркелді. 2024 жылы ең төмен көрсеткіштер Түркістан облысында (0,2), Ақтөбе облысында (0,6) және Алматы облысында (0,6) байқалды. Өңірлердің көпшілігінде төмендеу байқалғанымен, оның шамасы мен тұрақтылығы әртүрлі болды.
Талқылау: Ұлттық деңгейдегі өлім-жітімнің төмендеуі өңіраралық біркелкі еместіктің сақталуымен қатар жүрді. Солтүстік және шығыс өңірлердің бірқатарында көрсеткіштердің тұрақты жоғары болуы ұлттық орташа мәндер туберкулез ауыртпалығының аумақтық айырмашылықтарын толық көрсетпейтінін аңғартады. Бұл айырмашылықтарды түсіндіру үшін осы зерттеуде тікелей бағаланбаған демографиялық, медициналық және әлеуметтік-экономикалық сипаттамаларды ескеру қажет.
Қорытынды: 2020–2024 жылдары Қазақстанда туберкулезден болатын өлім-жітім айтарлықтай төмендеді, алайда өңіраралық айырмашылықтар сақталды. Сондықтан ұлттық стратегиялармен қатар, өлім-жітім көрсеткіштері тұрақты жоғары аумақтарға басымдық бере отырып, өңірлік эпидемиологиялық мониторинг пен нысаналы туберкулезге қарсы іс-шараларды жалғастыру қажет.
Кілт сөздер: туберкулез; өлім-жітім; өңірлік айырмашылықтар; эпидемиология; туберкулезге қарсы іс-шаралар; Қазақстан.
