Редакцияға келіп түсті: 2026 жылғы 25 тамыз
Жариялауға қабылданды: 2026 жылғы 21 қыркүйек
Онлайн жарияланды: 2026 жылғы 30 қыркүйек
ӘОЖ: 616-092:611.018.74
DOI: 10.26212/2227-1937.2026.25.94.013
ПАТОФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДЫҢ ДАМУЫНДАҒЫ ЭНДОТЕЛИАЛДЫҚ ГЛИКОКАЛИКСТІҢ РӨЛІ (ШОЛУ)
Муздубаева Б.Т.
ҚР Ұлттық фтизиопульмонология ғылыми орталығы, Алматы, Қазақстан
Кіріспе. Гликокаликс қан тамырлары қабырғасының эндотелийінің интегралды бөлігі болып табылады және қан ағымын, қабынуды және коагуляцияны реттеуде іргелі рөл атқарады. Эндотелиалды гликокаликсті зерттеу осы гель тәрізді қабатты «пассивті кедергіден» негізгі терапиялық және диагностикалық критикалық белгілерге айналдырып, күшті секіріс жасады. Шолуда гликокаликстің құрылымы, патофизиологиясы және зақымдануының клиникалық мәні қаралады.
Зерттеудің мақсаты: патофизиологиялық жағдайлардың дамуы кезінде оның тозу тетіктерін кешенді бағалауда эндотелиалдық гликокаликстің құрылымы мен функциялары туралы ғылыми деректерді жүйелеу.
Материалдар мен әдістер: Соңғы 10-15 жылда әдебиетті жүйелі талдау PubMed, Scopus, Web of Science және eLibrary деректерінің негізінде патофизиологиялық жағдайлардың дамуындағы эндотелиалды гликокаликстің рөлін қамтиды. Шолуға гликокаликстің эндотелиалды дисфункциясымен, қан тамырлары патологиясымен және сепсиспен байланысты негізгі сұрау салулар бойынша бірегей зерттеулер, метаанализдер және жүйелі шолулар енгізілген.
Нәтижелері: Эндотелиалды гликокаликстің тозуы күрделі жағдайлардың дамуы кезінде қан тамырларының бұзылуы каскадын іске қосуда негізгі рөл атқарады. Қазіргі заманғы әдебиет деректерін талдау эндотелиалды гликокаликс жай ғана пассивті биополимерлік тосқауыл емес, бүкіл жүрек-қан тамыры арнасының функционалдық мәртебесін айқындайтын динамикалық сенсорлық жүйе болып табылатынын айқын көрсетеді.
Талқылау: Эндотелиалдық гликокаликстің жай-күйін верификациялауға арналған диагностикалық арсенал инвазивті және инвазивті емес технологиялар кешенімен ұсынылған. Олардың арасында бүйірлік қараңғылық микроскопия әдістері, сондай-ақ ерекше айналмалы гликокалиск-ассоциацияланған биохимиялық маркерлердің зертханалық скринингі жоғары диагностикалық құндылыққа ие. Гликокаликстің зақымдануы маркерлерінің басқа болжамдық маркерлермен корреляциясы гликаликстің зақымдануын аурулардың қолайсыз ағымы мен нәтижесінің индикаторы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Қорытынды: Эндотелиалды гликокаликс тамырлы гомеостазды іргелі реттеуші болып табылады, оның деградациясы қабыну, коагуляциялық жауап каскадын және қиын жағдайларда организмнің микро- және макро-тамыр бұзылуын іске қосатын эндотелиалды дисфункцияның іске қосу тетігі болып табылады. Гликокаликс-протективті стратегияларды әзірлеу және оның деструкциясы маркерлерінің мониторингі ауыр пациенттердің болжамын жақсарту үшін перспективалы бағыттар болып табылады.
Түйінді сөздер: Тамырлы эндотелий, гликокаликс, эндотелиалды дисфункция, гликокаликстің тозуы.
