Алынды: 15.05.2026
Қабылданды: 14.06.2026
Онлайн жарияланды: 30.06.2026
ӘОЖ: 616.24-008.4-053.32
DOI: 10.26212/2227-1937.2026.26.79.007
БРОНХӨКПЕЛІК ДИСПЛАЗИЯСЫ: ШАЛА ТУҒАН НӘРЕСТЕЛЕРДЕГІ АЛЬВЕОЛОГЕНЕЗДІҢ БҰЗЫЛУЫНАН БАСТАП МОЛЕКУЛАЛЫҚ ЖӘНЕ ЖАСУШАЛЫҚ ДИСРЕГУЛЯЦИЯҒА ДЕЙІН
Абильбаева А.А.1, Шактай Н.Қ.1, Тарабаева А.С.1,
Қуат А.1, Нұрым Қ.1, Сагидулла А.1
1С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, Алматы, Қазақстан
Кіріспе. Бронхөкпелік дисплазия (БӨД) шала туған нәрестелердегі, әсіресе дене салмағы өте төмен балалардағы ең жиі кездесетін созылмалы өкпе ауруы болып қала береді. «Жаңа БӨД» парадигмасы классикалық жарақаттық фиброздан альвеолалар дамуының тоқтауымен және васкулярлық дизгенезбен сипатталатын процесске ауысты. Бұл жағдай альвеолалардың аз әрі қарапайым құрылымда қалыптасуына және ангиогенездің бұзылуына байланысты газ алмасу бетінің азаюына әкеледі.
Зерттеудің мақсаты. Осы шолудың мақсаты БӨД патогенезінің негізінде жатқан жасушалық және молекулалық бұзылыстарға интегративті талдау жүргізу, әсіресе шала туған нәрестелердің жетілмеген өкпесіндегі альвеолярлық морфогенез бен тамырлық дамуды реттейтін жасушааралық сигналдық желілердің дисрегуляциясына назар аудару.
Материалдар мен әдістер. Әдебиеттерге интегративті нарративтік шолу жүргізілді. Мақалаларды іздеу PubMed және Google Scholar электрондық дерекқорларында 2010 жылғы қаңтар мен 2025 жылғы наурыз аралығында жарияланған еңбектер бойынша жүйелі түрде жүзеге асырылды. Іздеу барысында «бронхөкпелік дисплазия», «альвеологенез», «ангиогенез», «сигналдық жолдар», «өкпенің дамуы» және «шала туған нәрестелер» терминдері мен олардың комбинациялары қолданылды. Талдауға тек ағылшын тілінде жарияланған мақалалар енгізілді.
Іріктеу критерийлеріне БӨД немесе қалыпты альвеологенездің молекулалық, жасушалық және сигналдық механизмдеріне тікелей қатысты рецензияланған түпнұсқа зерттеулер мен шолу мақалалары кірді. Шығарып тастау критерийлері ретінде конференция тезистері, рецензияланбаған дереккөздер, бастапқы деректері жоқ редакциялық мақалалар және әдістемесі жеткілікті сипатталмаған зерттеулер қарастырылды.
Толық мәтінді бағалау кезеңіне дейін қайталанатын жарияланымдар қолмен алынып тасталды. Іздеу нәтижесінде анықталған 374 бірегей жазбаның 301-і атауы мен аңдатпасын бағалау барысында шығарылды. Қалған 73 жарияланым толық мәтіндік талдаудан кейін барлық іріктеу критерийлеріне сәйкес келіп, қорытынды синтезге енгізілді.
Бұл шолу интегративті және нарративтік сипатқа ие. Ол жүйелі шолудың ресми талаптарына толық сәйкес келмейді, себебі әдебиеттерді іріктеу қатаң жүйелі хаттама бойынша жүргізілмеді, жарияланымдарды таңдаудың жүйелендірілмеген сызбасы пайдаланылды, сондай-ақ рецензенттер арасындағы келісімділік пен зерттеулер сапасын валидтелген құралдар арқылы бағалау жүргізілген жоқ.
Нәтижелер. Эксперименттік зерттеулерді, транскриптомдық және протеомдық талдауларды, клиникалық зерттеулер мен шолу мақалаларын қамтитын 73 жарияланымның нәтижелерін талдау дәлелділік деңгейі ең жоғары үш патогенетикалық механизмді анықтауға мүмкіндік берді.
PDGFRα сигналдық жолының бұзылуына байланысты альвеолярлық миофибробласттар популяциясының азаюы және олардың пролиферациясының жеткіліксіздігі альвеолалардың қарапайымдануының негізгі механизмі ретінде танылды. Бұл тұжырым доклиникалық зерттеулер мен клиникалық-генетикалық бақылаулардың өзара сәйкес келетін нәтижелерімен расталды. VEGF-A тапшылығы капиллярлық дисплазияның молекулалық негізі ретінде анықталып, адамның өліммен аяқталған БӨД жағдайларында да, аурудың көптеген эксперименттік модельдерінде де көрсетілді. TGF-β гиперөнімділігі VEGF-A экспрессиясын бір мезгілде тежейтін, фиброздың дамуын күшейтетін және септация үдерісін тежейтін жетекші сигналдық фактор ретінде айқындалды, соның нәтижесінде өкпенің тамырлық және құрылымдық зақымдануы тереңдей түседі.
Қалыпты альвеологенез өзара тығыз байланысқан төрт жасушалық жүйенің үйлесімді әрекетіне тәуелді: ATI және ATII жасушаларымен ұсынылған альвеолярлық эпителий, екіншілік қырқалардың миофибробласттары мен липофибробласттарды қамтитын өкпелік мезенхима, қантамыр эндотелийі және жасушадан тыс матрикс. Осы жүйедегі жасушааралық өзара әрекеттесулердің әртүрлі деңгейлерде бұзылуы БӨД патобиологиясының негізін құрайды.
Мезенхималық стромалық жасушаларға негізделген терапия доклиникалық зерттеулерде тұрақты тиімділік көрсетуде. Алайда оның клиникалық тәжірибеге кеңінен енгізілуі шала туған нәрестелер арасында жүргізілген III фазадағы рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер деректерінің жеткіліксіздігімен шектеледі.
Талқылау. Шолу деректері БӨД-ны жекелеген эпителийлік, тамырлық немесе мезенхималық зақымдану ретінде емес, өкпенің үйлесімді дамуының бұзылысы ретінде қарастыру қажет екенін көрсетеді. PDGFRα сигналдық белсенділігінің әлсіреуі, VEGF-A тапшылығы және TGF-β гипербелсенділігінің өзара байланысы миофибробласттар функциясының бұзылуы септацияның жеткіліксіздігіне және кейіннен тамырлық дамудың тежелуіне әкелетін иерархиялық патогенетикалық үлгіні негіздейді. Сонымен қатар дәлелдердің едәуір бөлігі жануарлар мен доклиникалық модельдерден алынғандықтан, бұл тұжырымдарды клиникалық тәжірибеге енгізу үшін ірі әрі әдіснамалық тұрғыдан сапалы зерттеулерде қосымша валидация қажет.
Қорытынды. БӨД өкпенің дамуының ауыр бұзылысы болып табылады және оның негізінде, ең алдымен, жасушааралық коммуникацияның бұзылуы жатыр. Альвеолалардың қарапайымдануы мен өкпе тамырларының дисморфиясын қамтитын тән құрылымдық өзгерістер өкпе тінінің регенерациялық әлеуетінің төмендеуінің салдары болып табылады. PDGFRα арқылы реттелетін миофибробласттар функциясының әлсіреуі VEGF-A экспрессиясының екіншілік төмендеуіне және кейінгі капиллярлық дисплазияның дамуына алып келетін негізгі патогенетикалық оқиға ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, TGF-β сигналдық жолының шамадан тыс белсенділігі өкпенің құрылымдық зақымдануын одан әрі күшейтеді.
Тиімді терапиялық стратегиялар жекелеген молекулалық нысандарға емес, «миофибробласттар – VEGF – жасушадан тыс матрикс» жүйесінің функционалдық тұтастығын қалпына келтіруге бағытталуы тиіс. Мұндай тәсіл шала туған нәрестелердің өкпесіндегі альвеолярлық және тамырлық құрылымдардың ұзақ мерзімді қалпына келуін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Түйінді сөздер: Бронхөкпелік дисплазия, альвеологенез, ангиогенез, шала туған нәрестелер, сигналдық жолдар, өкпенің дамуы.
количество просмотров / 👁 55